AVM hastalığı nedir? Belirtileri ve tedavisi

Aniden başlayan çok şiddetli baş ağrısı, nöbet, konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya kol ve bacakta güç kaybı beyindeki damar yumağının kanamasına bağlı gelişebilir. Bu belirtiler görüldüğünde kişinin kendiliğinden düzelmesi beklenmemeli ve hemen 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

AVM hastalığı, atardamarlarla toplardamarlar arasında normalde bulunması gereken kılcal damar ağı gelişmeden doğrudan bağlantılar oluşmasıdır. Beyinde bulunan AVM’ler halk arasında beyin damar yumağı olarak bilinir.

Beyin AVM’si bulunan bazı kişiler yaşamları boyunca hiçbir belirti yaşamayabilir. Bazı hastalarda ise baş ağrısı, epileptik nöbet, uyuşma, görme veya konuşma bozukluğu görülebilir. AVM damarlarının yırtılması beyin kanamasına ve kalıcı nörolojik hasara yol açabilir.

Her beyin AVM’si aynı şekilde tedavi edilmez. Tedavi kararı AVM’nin yeri, büyüklüğü, damar yapısı, kanama öyküsü, hastanın yaşı ve işlemin oluşturabileceği riskler birlikte değerlendirilerek verilmelidir.

AVM hastalığı nedir?

AVM, arteriyovenöz malformasyon ifadesinin kısaltmasıdır. Atardamarlar ile toplardamarların anormal biçimde doğrudan birbirine bağlanması sonucunda oluşur.

Normal dolaşım sisteminde kan:

1. Atardamarlardan ilerler.
2. Kılcal damar ağına ulaşır.
3. Dokulara oksijen ve besin taşır.
4. Toplardamarlar aracılığıyla geri döner.

AVM’de kılcal damar ağı bulunmadığı için yüksek basınçlı atardamar kanı doğrudan toplardamarlara geçer. Bu durum damarların zaman içinde genişlemesine, incelmesine veya kanamaya yatkın hâle gelmesine neden olabilir.

Beyin damar yumağı nedir?

Beyin damar yumağı, beyindeki atardamar ve toplardamarların düzensiz bağlantılar oluşturarak bir damar ağı meydana getirmesidir.

AVM temel olarak üç bölümden oluşabilir:

• AVM’ye kan taşıyan besleyici atardamarlar
• Damarların birbirine bağlandığı nidus adı verilen yumak
• Kanı AVM’den uzaklaştıran toplardamarlar

AVM’nin oluşturduğu yüksek kan akımı hem damar yumağını hem de çevresindeki normal beyin dolaşımını etkileyebilir.

AVM hastalığının belirtileri nelerdir?

Beyin AVM’lerinin önemli bir bölümü kanama veya nöbet gelişene kadar belirti vermeyebilir. Belirtiler AVM’nin bulunduğu beyin bölgesine ve çevresindeki dokulara etkisine göre değişir.

En sık görülen beyin AVM belirtileri

• Baş ağrısı
• Epileptik nöbet
• Kol veya bacakta güç kaybı
• Vücudun bir tarafında uyuşma
• Konuşma bozukluğu
• Söylenenleri anlamakta zorlanma
• Görme kaybı veya çift görme
• Denge ve yürüme bozukluğu
• Baş dönmesi
• Kulakta nabızla uyumlu ses duyulması
• Hafıza ve dikkat sorunları
• Bilinç bulanıklığı
• Yüzde kayma
• İleri vakalarda bilinç kaybı

Belirtiler yavaş gelişebileceği gibi AVM’nin kanamasıyla birlikte aniden de başlayabilir.

AVM kanaması belirtileri nelerdir?

AVM damarlarının yırtılması sonucunda beyin dokusunun içine veya beyni çevreleyen alanlara kanama gelişebilir.

Kanayan AVM belirtileri

• Aniden başlayan çok şiddetli baş ağrısı
• Bulantı ve kusma
• Bilinç bulanıklığı
• Bayılma
• Epileptik nöbet
• Konuşmanın aniden bozulması
• Yüzün bir tarafında kayma
• Kol veya bacakta ani güçsüzlük
• Vücudun bir tarafında duyu kaybı
• Ani görme bozukluğu
• Yürüme ve denge kaybı
• Kişinin uyandırılamaması
• Solunum düzensizliği

Bu belirtilerden biri görüldüğünde hemen 112 aranmalıdır. Hastaya yiyecek, içecek, aspirin veya farklı bir ilaç verilmemelidir.

AVM baş ağrısı nasıl olur?

AVM’ye bağlı baş ağrısının yalnızca bu hastalığa özgü kesin bir özelliği bulunmaz. Ağrı migren veya gerilim tipi baş ağrısıyla karıştırılabilir.

Kanamamış AVM’de baş ağrısı:

• Tekrarlayan ataklar şeklinde olabilir.
• Başın belirli bir tarafında hissedilebilir.
• Bulantı veya ışık hassasiyetiyle birlikte görülebilir.
• AVM’nin bulunduğu bölgeyle her zaman aynı tarafta olmayabilir.

Kanama geliştiğinde ise ağrı çoğunlukla ani, alışılmadık ve çok şiddetlidir. Saniyeler içinde en yüksek seviyesine ulaşan baş ağrısı acil değerlendirme gerektirir.

AVM nöbet geçirmenize neden olur mu?

Beyin AVM’si çevresindeki beyin dokusunun elektriksel düzenini etkileyerek epileptik nöbetlere yol açabilir.

Nöbetler şu şekillerde ortaya çıkabilir:

• Bütün vücutta kasılma
• Bilinç kaybı
• Tek kol veya bacakta istemsiz hareket
• Yüzde çekilme
• Kısa süreli dalma
• Konuşmanın aniden durması
• Garip koku veya tat hissetme
• Olay sonrasını hatırlamama

Daha önce epilepsi tanısı bulunmayan bir kişide ilk kez nöbet gelişmesi acil nörolojik değerlendirme gerektirir.

Nöbet sırasında kişinin ağzına herhangi bir nesne yerleştirilmemeli ve hareketleri zorla durdurulmamalıdır.

AVM neden olur?

Beyin AVM’lerinin çoğunda kesin neden belirlenemez. Bu damar yapılarının önemli bölümünün anne karnındaki damar gelişimi sırasında oluştuğu düşünülür.

AVM:

• Genellikle doğuştan bulunabilir.
• Uzun yıllar belirti vermeyebilir.
• Çocukluk veya yetişkinlik döneminde fark edilebilir.
• Başka bir nedenle yapılan MR sırasında tesadüfen bulunabilir.
• Nadir olarak bazı kalıtsal damar hastalıklarıyla ilişkili olabilir.

Stres, ağır kaldırma, cep telefonu kullanımı veya beslenme biçiminin doğrudan AVM oluşturduğu gösterilmemiştir.

AVM hastalığı genetik midir?

Beyin AVM’lerinin çoğu kalıtsal değildir ve ailede başka bir kişide aynı hastalık bulunmaz.

Ancak bazı nadir genetik damar hastalıklarında AVM gelişme ihtimali artabilir. Ailede çok sayıda AVM, tekrarlayan burun kanaması veya farklı organlarda damar malformasyonları bulunuyorsa genetik değerlendirme düşünülebilir.

AVM tespit edilmesi, hastalığın mutlaka çocuklara geçeceği anlamına gelmez.

AVM ile anevrizma arasındaki fark nedir?

AVM ve beyin anevrizması birbirinden farklı damar hastalıklarıdır.

AVM

Atardamarlarla toplardamarların kılcal damar ağı olmadan doğrudan bağlandığı anormal damar yumağıdır.

Anevrizma

Bir atardamar duvarındaki zayıf bölgenin baloncuk şeklinde genişlemesidir.

Her iki hastalık da beyin kanamasına neden olabilir. Ayrıca bazı AVM hastalarında damar yumağını besleyen damarlarda anevrizma bulunabilir.

Kesin ayrım MR anjiyografi, BT anjiyografi veya kateter anjiyografisiyle yapılır.

AVM ile kavernom arasındaki fark nedir?

Kavernom, ince duvarlı ve genişlemiş küçük damar boşluklarının oluşturduğu farklı bir damar yapısıdır. AVM’ye kıyasla içindeki kan akımı daha yavaştır.

AVM’de yüksek akımlı atardamar ve toplardamar bağlantıları bulunur. Kavernomlar ise klasik kateter anjiyografisinde her zaman görünmeyebilir.

Her iki hastalık da:

• Beyin kanaması
• Nöbet
• Baş ağrısı
• Nörolojik kayıp

oluşturabilir. Tedavi yaklaşımları birbirinden farklıdır.

AVM tehlikeli midir?

Her AVM aynı risk düzeyine sahip değildir. Bazı küçük AVM’ler yüzeysel ve cerrahi olarak ulaşılabilir bir bölgede bulunurken bazıları beynin hareket, konuşma, görme veya beyin sapı gibi hassas alanlarına yerleşebilir.

Risk değerlendirmesinde şu özellikler dikkate alınır:

• AVM’nin daha önce kanayıp kanamadığı
• Beyindeki konumu
• Büyüklüğü
• Derin veya yüzeysel yerleşimi
• Toplardamar drenaj yapısı
• AVM ile ilişkili anevrizma bulunması
• Hastanın yaşı
• Nöbet veya nörolojik belirti oluşturması
• Tedavi yöntemlerinin taşıdığı risk

Tedavi edilmeyen AVM’de kanama riski bulunabilir. Ancak bazı hastalarda tedavinin oluşturacağı risk, doğal kanama riskinden daha yüksek olabilir. Bu nedenle her hastaya özel değerlendirme yapılmalıdır.

AVM kendiliğinden kaybolur mu?

Beyin AVM’lerinin kendiliğinden tamamen kapanması nadirdir. Belirti vermeyen bir AVM’nin şikâyet oluşturmaması, damar yumağının ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Tedavi edilmeyen ve takip kararı verilen hastalarda düzenli görüntüleme gerekebilir.

Radyocerrahi uygulanan hastalarda AVM’nin kapanması genellikle hemen gerçekleşmez. Damar yumağının kapanması için aylar veya birkaç yıl gerekebilir. Bu süre boyunca kanama riski tamamen ortadan kalkmaz.

AVM tanısı nasıl konur?

AVM tanısı nörolojik muayene ve beyin damarlarını gösteren görüntüleme yöntemleriyle konur.

Tanıda kullanılan yöntemler

• Beyin tomografisi
• Beyin MR’ı
• BT anjiyografi
• MR anjiyografi
• Kateter beyin anjiyografisi
• Gerekli durumlarda fonksiyonel beyin görüntülemeleri

Kanama şüphesinde ilk inceleme çoğunlukla beyin tomografisidir. AVM’nin ayrıntılı damar yapısını değerlendirmek için anjiyografik incelemeler gerekebilir.

AVM MR’da belli olur mu?

Beyin MR’ı AVM’nin yerini, büyüklüğünü ve çevresindeki beyin dokusuyla ilişkisini gösterebilir.

MR ile şu özellikler incelenebilir:

• Damar yumağının bulunduğu bölge
• Eski veya yeni kanama
• Çevredeki beyin dokusundaki değişiklikler
• AVM’nin hassas beyin alanlarıyla ilişkisi
• Tedavi sonrasındaki değişiklikler
• Eşlik eden farklı damar lezyonları

MR anjiyografi beyin damarları hakkında ek bilgi sağlayabilir. Ancak ayrıntılı tedavi planlamasında kateter anjiyografisi gerekebilir.

Beyin anjiyografisi AVM tanısında neden yapılır?

Kateter beyin anjiyografisi, AVM’nin damar yapısını en ayrıntılı şekilde gösteren yöntemlerden biridir.

İşlem sırasında kasık veya el bileğindeki damardan ince bir kateterle girilerek beyni besleyen damarlara ulaşılır. Kontrast madde verilerek seri görüntüler alınır.

Anjiyografi ile:

• AVM’yi besleyen atardamarlar
• Damar yumağının büyüklüğü
• Toplardamar drenajı
• Kan akımının hızı
• Eşlik eden anevrizmalar
• Embolizasyona uygun damarlar
• Cerrahi ve radyocerrahi planı

değerlendirilebilir.

AVM tedavisi nasıl yapılır?

AVM tedavisi her hasta için aynı değildir. Tedavi planının temel amacı kanama riskini azaltmak, nöbetleri kontrol etmek ve nörolojik işlevleri korumaktır.

Tedavi seçenekleri şunlardır:

• Düzenli görüntüleme ve takip
• Mikrocerrahiyle AVM’nin çıkarılması
• Endovasküler embolizasyon
• Stereotaktik radyocerrahi
• Yöntemlerin birlikte uygulanması
• Baş ağrısı ve nöbetlere yönelik ilaç tedavisi

İlaçlar baş ağrısı veya nöbeti kontrol edebilir ancak AVM damar yumağını ortadan kaldırmaz.

Her AVM ameliyat edilir mi?

Her beyin AVM’si ameliyat edilmez. Tedavi kararı AVM’nin doğal kanama riski ile uygulanabilecek işlemlerin riskleri karşılaştırılarak verilir.

Tedavinin daha güçlü şekilde değerlendirilebileceği durumlar şunlardır:

• AVM’nin daha önce kanamış olması
• Tekrarlayan nöbetlere neden olması
• İlerleyici nörolojik belirti oluşturması
• Cerrahi olarak ulaşılabilir bölgede bulunması
• Küçük veya orta büyüklükte olması
• AVM ile ilişkili anevrizma bulunması
• Hastanın genç olması
• Uzun vadeli kanama riskinin yüksek değerlendirilmesi

Derin veya yaşamsal işlevleri yöneten beyin bölgelerinde bulunan bazı AVM’lerde takip daha güvenli olabilir.

AVM ameliyatı nasıl yapılır?

Mikrocerrahi ameliyatta kafatasında kontrollü bir açıklık oluşturularak AVM’ye ulaşılır. Cerrah önce damar yumağını besleyen atardamarları kontrol eder, ardından AVM’yi çevresindeki normal beyin dokusundan ayırır.

Ameliyatta amaç:

• Damar yumağını tamamen çıkarmak
• Normal beyin damarlarını korumak
• Kanamayı kontrol etmek
• Nörolojik işlevleri korumaktır.

AVM’nin bir bölümünün bırakılması kanama riskinin devam etmesine neden olabilir. Bu nedenle cerrahi çıkarımın tamamlanıp tamamlanmadığı ameliyat sonrasında anjiyografiyle değerlendirilebilir.

AVM embolizasyonu nedir?

Embolizasyon, AVM’yi besleyen damarlara anjiyografik yöntemle ulaşılarak özel kapatıcı maddeler verilmesidir.

İşlem sırasında:

1. Kasık veya el bileğindeki damardan kateterle girilir.
2. AVM’yi besleyen ince damarlara ulaşılır.
3. Uygun kapatıcı madde kontrollü biçimde uygulanır.
4. Damar yumağına giden kan akımı azaltılır.

Embolizasyon:

• Ameliyat öncesinde kanama riskini azaltmak
• AVM’nin bir bölümünü kapatmak
• Radyocerrahi öncesinde hacmi azaltmak
• Kanayan riskli damar yapılarını tedavi etmek
• Seçilmiş AVM’lerde temel tedavi uygulamak

amacıyla kullanılabilir.

Her AVM yalnızca embolizasyonla tamamen kapatılamaz.

Gamma Knife AVM tedavisi nedir?

Gamma Knife ve benzeri stereotaktik radyocerrahi yöntemlerinde AVM’ye yüksek hassasiyetle odaklanmış radyasyon uygulanır.

Bu tedavide açık cerrahi kesi yapılmaz. Radyasyon damar duvarlarında zaman içinde kalınlaşma oluşturarak AVM’nin kapanmasını hedefler.

Radyocerrahi şu durumlarda değerlendirilebilir:

• Küçük veya orta büyüklükteki AVM’lerde
• Derin beyin bölgelerinde bulunan AVM’lerde
• Açık cerrahinin yüksek risk taşıdığı durumlarda
• Cerrahi sonrasında kalan küçük damar yumağında
• Seçilmiş hastalarda embolizasyon sonrasında

Radyocerrahi sonrasında AVM hemen kapanmaz. Kapanma sürecinde kanama riski devam edebilir.

AVM tedavisinde ameliyat mı embolizasyon mu daha iyidir?

Tek bir tedavi yöntemi bütün AVM’ler için en iyi seçenek değildir.

Tedavi seçiminde şu faktörler değerlendirilir:

• AVM’nin büyüklüğü
• Beyindeki yeri
• Derinliği
• Besleyici damarların yapısı
• Toplardamar drenajı
• Daha önce kanama geçirmesi
• Hastanın yaşı
• Nörolojik durumu
• Tedavi ekibinin deneyimi

Bazı hastalarda mikrocerrahi tek başına uygulanabilir. Bazılarında ameliyat öncesinde embolizasyon yapılabilir. Derin ve küçük AVM’lerde radyocerrahi tercih edilebilir.

AVM ameliyatı riskli midir?

AVM ameliyatının ve diğer tedavilerin riski damar yumağının bulunduğu beyin bölgesine ve anatomik özelliklerine göre değişir.

Olası riskler şunlardır:

• Beyin kanaması
• İnme
• Kol veya bacakta güç kaybı
• Konuşma bozukluğu
• Görme kaybı
• Denge problemi
• Nöbet
• Damar tıkanıklığı
• Beyin ödemi
• Enfeksiyon
• AVM’nin tamamen kapatılamaması
• Anestezi komplikasyonları

Bu risklerin tamamı her hasta için geçerli değildir. Müdahale riski ile AVM’nin gelecekte kanama ihtimali birlikte değerlendirilmelidir.

AVM tedavisinden sonra iyileşme süreci

İyileşme süresi uygulanan tedaviye ve hastanın tedavi öncesindeki durumuna göre değişir.

Tedavi sonrasında şu uygulamalar gerekebilir:

• Yoğun bakım veya servis takibi
• Nörolojik muayene
• Kontrol tomografisi veya MR
• Kontrol beyin anjiyografisi
• Nöbet önleyici ilaçlar
• Fizik tedavi
• Konuşma ve dil terapisi
• Yürüme ve denge rehabilitasyonu
• Düzenli tansiyon takibi
• Kontrol görüntülemeleri

Kanama geçirmiş hastalarda iyileşme, yalnızca AVM’nin kapatılmasına değil beyin kanamasının oluşturduğu hasara da bağlıdır.

AVM tedaviden sonra tekrarlar mı?

Tamamen çıkarılan veya kapatıldığı anjiyografiyle doğrulanan AVM’lerde yeniden kanama riski büyük ölçüde azaltılabilir.

Ancak:

• Damar yumağının bir bölümü kalmışsa
• Radyocerrahi sonrasında kapanma tamamlanmamışsa
• Embolizasyonla yalnızca bir bölümü kapatılmışsa
• Çocukluk çağında tedavi uygulanmışsa

uzun süreli görüntüleme takibi gerekebilir.

Tedavi sonrasındaki kontrol anjiyografileri aksatılmamalıdır.

AVM felce neden olur mu?

AVM bulunan her hasta felç geçirmez. Ancak damar yumağı kanarsa veya çevresindeki beyin dokusuna giden kan akışını etkilerse kalıcı nörolojik kayıplar gelişebilir.

AVM’ye bağlı olarak:

• Kol veya bacak güçsüzlüğü
• Konuşma kaybı
• Görme bozukluğu
• Denge kaybı
• Hafıza sorunları
• Epilepsi
• Bilinç bozukluğu

oluşabilir.

Erken tanı ve uygun hastada doğru tedavi, kanama ve kalıcı hasar riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

AVM hastaları nelere dikkat etmeli?

AVM tespit edilen kişiler doktorlarının önerdiği takip ve tedavi programına uymalıdır.

Dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Tansiyonu düzenli takip etmek
• Sigara kullanmamak
• Uyuşturucu maddelerden uzak durmak
• Kontrol MR ve anjiyografilerini aksatmamak
• Nöbet ilaçlarını düzenli kullanmak
• İlaçları doktor önerisi olmadan bırakmamak
• Ani şiddetli baş ağrısında 112’yi aramak
• Gebelik planını tedavi ekibiyle görüşmek
• Kan sulandırıcı kullanmadan önce hekimi bilgilendirmek
• Fiziksel aktivite düzeyini uzman görüşüyle belirlemek

AVM bulunan bütün hastaların günlük hareketlerini tamamen bırakması gerekmez. Kısıtlamalar AVM’nin özelliklerine göre kişiye özel belirlenmelidir.

AVM hastalığında ilk yardım nasıl yapılır?

AVM kanaması veya nöbet şüphesinde:

1. Hemen 112’yi arayın.
2. Belirtilerin başladığı saati not edin.
3. Hastaya yiyecek, içecek veya ilaç vermeyin.
4. Aspirin vermeyin.
5. Bilinci kapalı ancak nefes alıyorsa güvenli yan pozisyona getirin.
6. Kusma varsa hava yolunu açık tutun.
7. Nöbet sırasında çevredeki sert cisimleri uzaklaştırın.
8. Hastanın ağzına herhangi bir nesne yerleştirmeyin.
9. Hareketlerini zorla durdurmayın.
10. Kullandığı ilaçları sağlık ekibine bildirin.

AVM hastalığında acil belirtiler nelerdir?

Aşağıdaki belirtilerden biri bile varsa 112 aranmalıdır:

• Aniden başlayan çok şiddetli baş ağrısı
• İlk kez geçirilen nöbet
• Bilinç kaybı
• Yüzde kayma
• Konuşma bozukluğu
• Kol veya bacakta ani güç kaybı
• Tekrarlayan kusma
• Ani görme kaybı
• Yürüme ve denge kaybı
• Kişinin uyandırılamaması
• Beş dakikadan uzun süren nöbet
• Nöbetlerin peş peşe tekrarlaması

AVM hastalığı için hangi doktora gidilir?

Beyin AVM’si şüphesi veya görüntülemede damar yumağı tespit edilmesi durumunda Beyin ve Sinir Cerrahisi uzmanına başvurulabilir.

Tanı ve tedavi sürecinde şu bölümler birlikte çalışabilir:

• Beyin ve Sinir Cerrahisi
• Girişimsel Nöroradyoloji
• Nöroloji
• Radyoloji
• Radyasyon Onkolojisi
• Yoğun Bakım
• Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon
• Konuşma ve Dil Terapisi

AVM tedavisi nörovasküler hastalıklar konusunda deneyimli multidisipliner ekip tarafından planlanmalıdır.

AVM hastalığı hakkında sık sorulan sorular

1. Beyin AVM’sinin ilk belirtileri nelerdir?
2. AVM kendiliğinden kaybolur mu?
3. Her beyin AVM’si ameliyat edilmeli midir?
4. AVM hastalığı MR’da belli olur mu?
5. AVM embolizasyonla tamamen kapanır mı?
6. Gamma Knife sonrasında AVM ne zaman kapanır?
7. AVM tedaviden sonra tekrarlar mı?

Sonuç

AVM hastalığı, atardamarlarla toplardamarların kılcal damar ağı olmadan doğrudan birleşmesi sonucunda oluşan anormal damar yapısıdır. Beyindeki AVM’ler halk arasında beyin damar yumağı olarak bilinir.

Beyin AVM’si uzun süre belirti vermeyebilir. Baş ağrısı, epileptik nöbet, uyuşma, güç kaybı, görme ve konuşma bozukluğu oluşturabilir. Damar yumağının yırtılması ise beyin kanamasına ve hayati tehlikeye yol açabilir.

Tanıda beyin MR’ı, MR anjiyografi, BT anjiyografi ve kateter beyin anjiyografisi kullanılabilir. Tedavi seçenekleri takip, mikrocerrahi, endovasküler embolizasyon ve stereotaktik radyocerrahiyi içerir. Bazı hastalarda bu yöntemlerin birkaçı birlikte uygulanabilir.

Tedavi kararı yalnızca AVM’nin büyüklüğüne göre verilmemelidir. Damar yumağının yeri, daha önce kanayıp kanamadığı, besleyici damarları, toplardamar yapısı, hastanın yaşı ve tedavinin taşıdığı riskler birlikte değerlendirilmelidir.

Tıbbi bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kesin tanı ve kişiye özel tedavi planı için Op. Dr. Seyhan Orak veya uygun bir sağlık uzmanına başvurulmalıdır. Ani şiddetli baş ağrısı, nöbet veya güç kaybında hemen 112 aranmalıdır.