Beyinde damar tıkanıklığı nedir? Belirtileri ve tedavisi

Bir kişinin yüzünde aniden kayma oluşması, konuşmasının bozulması veya bir kolunu kaldıramaması beyinde damar tıkanıklığının ilk belirtisi olabilir. Bu durumda şikâyetlerin kendiliğinden geçmesi beklenmemeli, hastaya yiyecek veya ilaç verilmemeli ve hemen 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

Beyinde damar tıkanıklığı, beyin dokusunu besleyen bir damarın pıhtı veya damar sertliği nedeniyle kapanması sonucunda oluşur. Kan akışı kesildiğinde beyin hücreleri yeterli oksijen ve besine ulaşamaz. Tedavi geciktikçe etkilenen beyin dokusundaki hasar büyüyebilir.

Beyin damar tıkanıklığında tedavi süresi son derece önemlidir. Uygun hastalarda damar yoluyla pıhtı eritici ilaç uygulanabilir veya anjiyografik yöntemle tıkalı damardaki pıhtı çıkarılabilir. Ancak hangi tedavinin uygulanabileceği belirtilerin başlama zamanı, tıkalı damarın yeri, beyin görüntülemeleri ve hastanın genel sağlık durumu değerlendirilerek belirlenir.

Beyinde damar tıkanıklığı nedir?

Beyinde damar tıkanıklığı, beynin belirli bir bölümüne kan taşıyan atardamarın daralması veya tamamen kapanmasıdır. Beyin dokusuna giden kan akımının kesilmesi sonucunda gelişen tablo iskemik inme olarak adlandırılır.

Tıkanıklık şu şekillerde oluşabilir:

• Pıhtının doğrudan beyin damarında gelişmesi
• Kalpte oluşan pıhtının beyne ulaşması
• Şah damarındaki plak veya pıhtının beyin damarına ilerlemesi
• Beyin damarlarında ileri derecede damar sertliği oluşması
• Küçük beyin damarlarının tıkanması
• Damar duvarında yırtılma veya hasar gelişmesi

Tıkanan damarın beslediği beyin bölgesine göre hareket, konuşma, görme, denge, hafıza veya bilinç işlevleri etkilenebilir.

Beyin damar tıkanıklığı belirtileri nelerdir?

Beyin damar tıkanıklığı belirtileri çoğunlukla aniden ortaya çıkar. Bazı hastalar uyandıklarında belirtileri fark edebilirken bazı hastalarda şikâyetler günlük aktivite sırasında saniyeler içinde gelişebilir.

En sık görülen beyin damar tıkanıklığı belirtileri

• Yüzün bir tarafında kayma
• Bir kol veya bacakta ani güç kaybı
• Vücudun bir tarafında uyuşma
• Konuşmanın bozulması
• Söylenenleri anlamakta zorlanma
• Kelimeleri bulamama
• Bir veya iki gözde ani görme kaybı
• Çift görme
• Ani denge kaybı
• Yürüyememe veya sendeleme
• Ani ve şiddetli baş dönmesi
• Yutma güçlüğü
• Bilinç bulanıklığı
• Ani davranış veya algı değişikliği
• Nadir olarak nöbet

Belirtiler birkaç dakika içinde azalsa bile tehlike geçmiş sayılmaz. Geçici belirtiler yaklaşan kalıcı inmenin habercisi olabilir.

Beyin damar tıkanıklığı nasıl anlaşılır?

İnme belirtilerini hızlı fark etmek için yüz, kol, konuşma ve zaman değerlendirmesi yapılabilir.

Yüz kayması kontrolü

Kişiden gülümsemesini isteyin. Yüzün bir tarafında düşme veya asimetri olup olmadığına bakın.

Kol güçsüzlüğü kontrolü

Kişiden iki kolunu aynı anda öne doğru kaldırmasını isteyin. Kollardan biri aşağı düşüyor veya hiç kaldırılamıyorsa inme düşünülebilir.

Konuşma kontrolü

Kişiden basit bir cümleyi tekrar etmesini isteyin. Konuşması peltek, anlamsız veya anlaşılmazsa acil müdahale gerekir.

Zaman kaybetmeden yardım çağırma

Bu belirtilerden biri bile varsa hemen 112 aranmalıdır. Belirtilerin başladığı veya kişinin en son normal görüldüğü saat not edilmelidir.

İnmenin damar tıkanıklığına mı yoksa beyin kanamasına mı bağlı olduğu yalnızca dış belirtilerle anlaşılamaz. Tedaviden önce beyin tomografisi veya MR gibi görüntülemeler gerekir.

Beyne pıhtı atması belirtileri nelerdir?

Kalpte, şah damarında veya vücudun başka bir damarında oluşan pıhtının kan dolaşımıyla beyne ulaşmasına embolik inme denir.

Beyne pıhtı atması şu belirtilere neden olabilir:

• Ani yüz kayması
• Tek taraflı kol veya bacak güçsüzlüğü
• Aniden konuşamama
• Söylenenleri anlayamama
• Ani görme kaybı
• Dengesizlik
• Baş dönmesi
• Bilinç değişikliği
• Büyük damar tıkanıklığında ağır felç tablosu

Kalp ritim bozuklukları, özellikle atriyal fibrilasyon, kalpte pıhtı oluşmasına ve bu pıhtının beyne ilerlemesine neden olabilir.

Geçici beyin damar tıkanıklığı nedir?

Geçici iskemik atak, beyin damarındaki kan akışının kısa süreli bozulması sonucunda ortaya çıkan ve inme belirtilerine benzeyen geçici bir tablodur. Halk arasında geçici felç veya mini inme olarak da adlandırılabilir.

Belirtiler şunlar olabilir:

• Kısa süreli yüz kayması
• Kol veya bacakta geçici güçsüzlük
• Konuşmanın geçici olarak bozulması
• Tek gözde perde inmesi
• Uyuşma
• Denge kaybı
• Geçici görme bozukluğu

Şikâyetlerin tamamen düzelmesi, sağlık sorununun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Geçici iskemik atak, ileride gelişebilecek kalıcı inme açısından önemli bir uyarıdır ve acil değerlendirme gerektirir.

Beyin damar tıkanıklığı neden olur?

Beyin damar tıkanıklığına yol açabilecek birçok hastalık ve risk faktörü bulunur.

Beyin damar tıkanıklığının yaygın nedenleri

1. Yüksek tansiyon: Damar duvarına zarar vererek hem büyük hem de küçük damar hastalığına yol açabilir.
2. Damar sertliği: Damar duvarında biriken yağ ve kolesterol plakları damarı daraltabilir veya üzerinde pıhtı oluşturabilir.
3. Atriyal fibrilasyon: Kalbin düzensiz çalışması kalp içinde pıhtı oluşmasına ve pıhtının beyne ilerlemesine neden olabilir.
4. Şah damarı darlığı: Boyundaki karotis damarlarında oluşan plaklar beyne giden kan akışını azaltabilir veya pıhtı kaynağı olabilir.
5. Şeker hastalığı: Damar yapısını bozarak damar sertliği ve inme riskini artırabilir.
6. Yüksek kolesterol: Damar duvarında plak birikimini hızlandırabilir.
7. Sigara kullanımı: Damar duvarına zarar verebilir ve kanın pıhtılaşma eğilimini artırabilir.
8. Kalp hastalıkları: Kalp kapak hastalıkları, kalp yetmezliği ve yakın zamanda geçirilen kalp krizi pıhtı riskini artırabilir.
9. Kan pıhtılaşma bozuklukları: Kanın normalden kolay pıhtılaşmasına neden olan hastalıklar genç yaşta inmeye yol açabilir.
10. Damar duvarı yırtılması: Boyun veya beyin damarında diseksiyon gelişmesi damarın daralmasına ve pıhtı oluşmasına neden olabilir.

Yüksek tansiyon, diyabet, atriyal fibrilasyon ve yüksek kolesterol inme riskini artıran önemli sağlık sorunları arasındadır.

Genç yaşta beyin damar tıkanıklığı neden olur?

Beyin damar tıkanıklığı ileri yaşlarda daha sık görülse de genç kişilerde de ortaya çıkabilir.

Genç yaşta iskemik inmeyle ilişkili olabilecek durumlar şunlardır:

• Doğuştan kalp hastalıkları
• Kalpte delik bulunması
• Kalp ritim bozuklukları
• Boyun damarında diseksiyon
• Kan pıhtılaşma bozuklukları
• Otoimmün hastalıklar
• Damar iltihapları
• Orak hücre hastalığı
• Bazı hormonal ilaçlar
• Gebelik ve doğum sonrası dönem
• Kokain ve amfetamin kullanımı
• Migrenle ilişkili nadir tablolar
• Genetik damar hastalıkları

Genç hastalarda nedenin belirlenmesi, ikinci bir inmenin önlenmesi açısından önem taşır.

Şah damarı tıkanıklığı beyni nasıl etkiler?

Şah damarları, boynun iki tarafında bulunan ve beyne kan taşıyan ana damarlardır. Damar duvarında plak birikmesiyle karotis darlığı gelişebilir.

Plak:

• Damardaki kan akışını azaltabilir.
• Yüzeyinde pıhtı oluşturabilir.
• Küçük parçalar hâlinde beyne ilerleyebilir.
• Geçici iskemik atak veya kalıcı inmeye neden olabilir.

Şah damarı darlığı bazı kişilerde belirti vermeden ilerleyebilir. Belirti oluşturduğunda geçici tek göz görme kaybı, konuşma bozukluğu veya vücudun bir tarafında güçsüzlük görülebilir.

Beyin damar tıkanıklığı baş ağrısı yapar mı?

Beyin damar tıkanıklığında baş ağrısı görülebilir ancak en belirgin bulgu çoğunlukla ani nörolojik kayıptır.

Damar tıkanıklığında şu belirtiler daha ön planda olabilir:

• Yüz kayması
• Tek taraflı güçsüzlük
• Konuşma bozukluğu
• Görme kaybı
• Denge bozukluğu
• Uyuşma

Ani ve hayatın en şiddetli baş ağrısı özellikle beyin kanaması veya anevrizma yırtılması açısından daha dikkat çekicidir. Ancak belirtilere bakarak damar tıkanıklığı ile kanama arasında kesin ayrım yapılamaz.

Beyin damar tıkanıklığı tanısı nasıl konur?

Hasta acil servise ulaştığında belirtilerin ne zaman başladığı ve kişinin en son ne zaman normal görüldüğü belirlenir. Ardından hızlı nörolojik değerlendirme ve beyin görüntülemesi yapılır.

Tanıda kullanılabilecek yöntemler şunlardır:

• Beyin tomografisi
• Beyin MR’ı
• BT anjiyografi
• MR anjiyografi
• Beyin perfüzyon görüntülemesi
• Boyun damar ultrasonografisi
• Kateter beyin anjiyografisi
• Elektrokardiyografi
• Kalp ritim takibi
• Ekokardiyografi
• Kan testleri
• Pıhtılaşma testleri

Testler yalnızca tıkanıklığı göstermek için değil, inmenin nedenini belirlemek ve tekrarlama riskini azaltacak tedaviyi planlamak için de kullanılır.

Beyin damar tıkanıklığı tomografide belli olur mu?

Acil inme değerlendirmesinde ilk görüntüleme yöntemi çoğunlukla kontrastsız beyin tomografisidir.

Tomografi şu amaçlarla kullanılır:

• Beyin kanaması bulunup bulunmadığını belirlemek
• Geniş beyin hasarını değerlendirmek
• Farklı hastalıkları dışlamak
• Pıhtı eritici tedavinin güvenli olup olmadığını değerlendirmek
• Beyin ödemini ve basınç etkisini incelemek

Damarın kendisini değerlendirmek için BT anjiyografi çekilebilir. İnmenin çok erken saatlerinde beyin dokusundaki hasar standart tomografide belirgin görünmeyebilir.

Beyin damar tıkanıklığı MR’da belli olur mu?

Beyin MR’ı, özellikle difüzyon görüntülemesiyle erken dönem iskemik hasarı gösterebilir.

MR ile şu özellikler değerlendirilebilir:

• Etkilenen beyin bölgesi
• Hasarın büyüklüğü
• Yeni ve eski inme alanları
• Küçük damar tıkanıklıkları
• Beyin sapı ve beyincik inmeleri
• Damar yapısı
• Farklı nörolojik hastalıklar

Acil durumda hangi görüntüleme yönteminin kullanılacağı merkezin imkânlarına ve tedaviyi geciktirmeyecek en hızlı yaklaşıma göre belirlenir.

Beyin damar tıkanıklığı tedavisi nasıl yapılır?

Akut iskemik inmede temel amaç, tıkalı damardaki kan akışını mümkün olduğunca erken yeniden sağlamaktır.

Tedavi şu faktörlere göre planlanır:

• Belirtilerin başlama zamanı
• Hastanın en son normal görüldüğü saat
• Tıkalı damarın yeri
• Beyin dokusundaki hasarın büyüklüğü
• Hastanın yaşı ve genel durumu
• Kanama riski
• Kullanılan ilaçlar
• Yapılan görüntülemelerin sonuçları

Tedavi seçenekleri arasında damar yoluyla pıhtı eritici ilaç, mekanik trombektomi, pıhtı önleyici ilaçlar ve yoğun bakım desteği bulunabilir.

Pıhtı eritici tedavi nedir?

Trombolitik tedavi, beyin damarını tıkayan pıhtının çözülmesini ve kan akışının yeniden sağlanmasını amaçlayan ilaç tedavisidir.

Uygun hastalarda belirtilerin başlamasından sonraki ilk saatlerde uygulanabilir. Birçok kılavuzda standart damar içi tedavi penceresi 4,5 saate kadar değerlendirilir; ancak karar hastanın özelliklerine ve görüntüleme sonuçlarına göre verilir.

Pıhtı eritici tedavi şu durumlarda uygulanamayabilir:

• Beyin kanaması bulunması
• Aktif ciddi kanama
• Yakın zamanda büyük ameliyat geçirilmesi
• Kontrol edilemeyen yüksek tansiyon
• Bazı kan sulandırıcı ilaçların kullanılması
• İleri kanama riski
• Görüntülemede geniş ve tamamlanmış beyin hasarı

Tedavinin yararı ve kanama riski acil inme ekibi tarafından değerlendirilir.

Mekanik trombektomi nedir?

Mekanik trombektomi, büyük beyin damarını tıkayan pıhtının anjiyografik yöntemle çıkarılmasıdır.

İşlem sırasında:

1. Kasık veya el bileğindeki bir damardan kateterle girilir.
2. Beyindeki tıkalı damara ulaşılır.
3. Özel cihazlarla pıhtı yakalanır veya aspire edilir.
4. Damarın yeniden açılması hedeflenir.

Mekanik trombektomi özellikle büyük damar tıkanıklığı bulunan uygun hastalarda uygulanır. Tedavi kararı belirtilerin süresiyle birlikte gelişmiş beyin görüntülemelerine göre verilir. Bazı seçilmiş hastalarda klasik erken sürenin ötesinde de trombektomi değerlendirilebilir.

Beyin damar tıkanıklığında ameliyat gerekir mi?

İskemik inme tedavisinde her hastaya açık ameliyat uygulanmaz. Tedavinin temelini damar içi ilaçlar, mekanik trombektomi ve destek tedavileri oluşturabilir.

Ancak büyük bir beyin bölgesinin etkilenmesi sonucunda ciddi beyin ödemi gelişirse hayat kurtarıcı cerrahi gündeme gelebilir.

Dekompresif kraniyektomi

Beyinde ağır şişme ve kafa içi basınç artışı geliştiğinde kafatası kemiğinin bir bölümü geçici olarak çıkarılabilir.

Bu ameliyatın amacı:

• Beyne genişleyebileceği alan sağlamak
• Kafa içi basıncı azaltmak
• Beyin sapı baskısını önlemek
• Hastanın yaşamını korumaktır.

Cerrahi karar hastanın yaşı, bilinç düzeyi, etkilenen bölge ve genel sağlık durumuna göre verilir.

Beyin damar tıkanıklığından sonra felç düzelir mi?

İyileşme her hastada farklıdır. Bazı hastalar büyük ölçüde düzelirken bazı hastalarda kalıcı hareket, konuşma veya bilişsel sorunlar devam edebilir.

İyileşmeyi etkileyen faktörler şunlardır:

• Tıkalı damarın büyüklüğü
• Etkilenen beyin bölgesi
• Tedaviye ulaşma süresi
• Damarın yeniden açılma durumu
• Hastanın yaşı
• Önceden var olan hastalıklar
• Rehabilitasyona erken başlanması
• Yeni inmenin önlenmesi
• Hastanın tedaviye katılımı

İlk günlerdeki güç kaybı her zaman nihai durumu göstermez. Beynin uyum ve yeniden öğrenme kapasitesi sayesinde aylar boyunca ilerleme görülebilir.

İnme sonrası rehabilitasyon nasıl yapılır?

Rehabilitasyon hastanın tıbbi durumu uygun olduğunda erken dönemde başlatılabilir.

Program kapsamında şu uygulamalar bulunabilir:

• Fizik tedavi
• Kas güçlendirme
• Yürüme ve denge çalışmaları
• El ve kol becerilerinin geliştirilmesi
• Konuşma ve dil terapisi
• Yutma rehabilitasyonu
• Günlük yaşam aktivitelerinin yeniden öğretilmesi
• Hafıza ve dikkat çalışmaları
• Psikolojik destek
• Beslenme düzenlemesi

Rehabilitasyon planı hastanın kaybettiği işlevlere ve günlük ihtiyaçlarına göre kişiye özel hazırlanmalıdır. İnme sonrası iyileşme fiziksel ve zihinsel etkilenme düzeyiyle rehabilitasyon planına bağlı olarak değişebilir.

Beyin damar tıkanıklığı tekrarlar mı?

İskemik inme tekrar edebilir. Tekrar riskinin azaltılması için tıkanıklığın nedeni belirlenmeli ve risk faktörleri kontrol edilmelidir.

Koruyucu tedaviler şunları içerebilir:

• Tansiyonun kontrol edilmesi
• Kolesterolün düşürülmesi
• Diyabetin kontrol altına alınması
• Sigaranın bırakılması
• Atriyal fibrilasyon tedavisi
• Uygun hastalarda kan sulandırıcı kullanılması
• Pıhtı önleyici ilaçlar
• Şah damarı darlığının tedavisi
• Sağlıklı beslenme
• Düzenli fiziksel aktivite
• Sağlıklı vücut ağırlığının korunması

Kan sulandırıcı ilaçların türü ve dozu inmenin nedenine göre belirlenmelidir. Bu ilaçlar doktor önerisi olmadan başlanmamalı veya kesilmemelidir.

Beyin damar tıkanıklığından korunmak için neler yapılabilir?

Değiştirilebilir risk faktörlerinin kontrol edilmesi inme ihtimalini azaltmaya yardımcı olabilir.

• Tansiyonu düzenli ölçmek
• Tansiyon ilaçlarını aksatmamak
• Kan şekerini kontrol altında tutmak
• Kolesterol değerlerini takip etmek
• Sigara kullanmamak
• Alkol tüketimini sınırlandırmak
• Düzenli hareket etmek
• Fazla kilolardan kurtulmak
• Tuz tüketimini azaltmak
• Kalp ritim bozukluklarını tedavi ettirmek
• Uyku apnesini değerlendirmek
• Doktor kontrollerini aksatmamak

Ailesinde inme bulunan kişilerin risk faktörlerini daha dikkatli takip etmesi yararlı olabilir.

Beyin damar tıkanıklığında ilk yardım nasıl yapılır?

Beyin damar tıkanıklığı şüphesinde şu adımlar uygulanmalıdır:

1. Hemen 112’yi arayın.
2. Belirtilerin başladığı saati not edin.
3. Kişinin en son normal görüldüğü zamanı belirleyin.
4. Yiyecek, içecek veya ilaç vermeyin.
5. Aspirin vermeyin; belirtilerin kanamaya bağlı olup olmadığı henüz bilinmez.
6. Kişiyi yürütmeye çalışmayın.
7. Bilinci kapalı ancak nefes alıyorsa güvenli yan pozisyona getirin.
8. Kusma varsa hava yolunu açık tutun.
9. Nöbet sırasında ağzına herhangi bir nesne sokmayın.
10. Kullandığı ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları sağlık ekibine bildirin.

Hastayı kendi aracıyla götürmek yerine ambulans çağırmak, hastane öncesi değerlendirmenin başlamasına ve uygun inme merkezine yönlendirilmesine yardımcı olabilir.

Beyin damar tıkanıklığında acil belirtiler nelerdir?

Aşağıdaki belirtilerden biri bile varsa hemen 112 aranmalıdır:

• Yüzün bir tarafında ani kayma
• Bir kol veya bacakta ani güçsüzlük
• Konuşmanın aniden bozulması
• Söylenenleri anlayamama
• Tek gözde veya iki gözde ani görme kaybı
• Ani denge ve koordinasyon kaybı
• Şiddetli baş dönmesi
• Ani bilinç değişikliği
• Yeni başlayan yutma güçlüğü
• Belirtilerin kısa sürede geçmesi

İnme hayati tehlike oluşturabilen ve hastanede acil tedavi gerektiren bir durumdur.

Beyin damar tıkanıklığı için hangi doktora gidilir?

Ani inme belirtisinde poliklinik randevusu alınmamalı ve doğrudan 112 aranmalıdır.

Tanı ve tedavi sürecinde şu bölümler birlikte çalışabilir:

• Acil Tıp
• Nöroloji
• Beyin ve Sinir Cerrahisi
• Girişimsel Nöroradyoloji
• Radyoloji
• Kardiyoloji
• Kalp ve Damar Cerrahisi
• Yoğun Bakım
• Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon
• Konuşma ve Dil Terapisi

Büyük damar tıkanıklığında mekanik trombektomi, ciddi beyin ödeminde ise Beyin ve Sinir Cerrahisi tarafından basınç azaltıcı ameliyat değerlendirilebilir.

Beyin damar tıkanıklığı hakkında sık sorulan sorular

1. Beyin damar tıkanıklığının ilk belirtileri nelerdir?
2. Beyne pıhtı atması nasıl anlaşılır?
3. Geçici beyin damar tıkanıklığı tehlikeli midir?
4. Beyin damar tıkanıklığı tamamen açılabilir mi?
5. İnme sonrası felç tamamen düzelir mi?
6. Mekanik trombektomi kimlere uygulanır?
7. Beyin damar tıkanıklığı tekrarlar mı?

Sonuç

Beyinde damar tıkanıklığı, beyin dokusuna giden kan akışının pıhtı veya damar darlığı nedeniyle kesilmesi sonucunda gelişen iskemik inmedir. Beyin hücreleri oksijensiz kaldığı için tedavide geçen her dakika önem taşır.

Yüz kayması, tek taraflı kol veya bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, ani görme kaybı ve denge sorunu en önemli uyarı belirtileridir. Bu belirtiler kısa sürede geçse bile acil değerlendirme gerektirir.

Uygun hastalarda damar yoluyla pıhtı eritici tedavi veya anjiyografik yöntemle mekanik pıhtı çıkarma işlemi uygulanabilir. Büyük beyin hasarına bağlı ciddi ödem gelişen bazı hastalarda basıncı azaltan beyin ameliyatı gerekebilir.

İnme sonrasında fizik tedavi, konuşma terapisi, yutma rehabilitasyonu ve günlük yaşam çalışmalarını içeren kişiye özel rehabilitasyon programı uygulanabilir. Yeni bir damar tıkanıklığının önlenmesi için yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, kalp ritim bozukluğu ve sigara kullanımı gibi riskler kontrol altına alınmalıdır.

Tıbbi bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Ani yüz kayması, konuşma bozukluğu veya tek taraflı güç kaybında internetten araştırma yapmak yerine hemen 112 aranmalıdır. Kesin tanı ve kişiye özel tedavi planı için Op. Dr. Seyhan Orak veya uygun sağlık uzmanlarının değerlendirmesi gerekir.